کامل‌ترین دانشنامه‌ «بالپولکداران ایران» منتشر شد/ انتشار تصاویر هزاران مورد از گونه‌‌‌های شب‌پره‌‌ و روزپرک‌ها

به گزارش ایلنا، دانشنامه‌‌ بالپولکداران ایران (Lepidoptera Iranica) به همراه به‌روزترین فهرست و اطلاعات پراکنش تمام ۴ هزار و ۸۱۲ گونه‌ شب‌پره‌‌ و روزپرک‌های‌ شناخته‌شده ایران، توسط موزه تاریخ طبیعی اشتوتگارت آلمان منتشر شد. 

مدیریت این پروژه که تکمیل آن بیش از ۱۳ سال طول کشیده است، برعهده پروانه‌شناس ایرانی، «حسین رجایی» از موزه تاریخ طبیعی اشتوتگارت آلمان و «اُوله کارشولت»، پروانه‌شناس از موزه تاریخ طبیعی دانشگاه کپنهاگ دانمارک بوده است. در این پروژه که در قالب کتابی با هفت فصل و حدود ۵۰۰ صفحه منتشر شده و نسخه آنلاین آن به رایگان در دسترس علاقمندان قرار گرفته است، در مجموع ۷۳ متخصص پروانه‌شناس از سراسر جهان به‌عنوان پژوهشگر و نویسنده و بیش از ۲۰ پروانه‌شناس دیگر به‌عنوان بازبین و داور همکاری داشته‌اند. 

این مجموعه علاوه بر ارائه‌ تاریخچه‌ علم پروانه‌شناسی در ایران، تصاویری جالب توجه از تنوع گونه‌ای بالپولکداران ایران را به دست داده است و حفره‌های شناختی دانش در این حوزه علمی را نمایان کرده است. همچنین این پژوهش، با تخمین تعداد گونه‌های ناشناخته بالپولکدار کشور، تلاش کرده است تا راه مطالعات بعدی در این زمینه کشور را روشن کند. 

در راسته بالپولکداران که عموم مردم آنها را به‌عنوان شب‌پره‌ها و روزپرک‌ها می‌شناسند، تا به‌حال بیش از ۱۷۰ هزار گونه متفاوت در جهان شناسایی شده و تخمین زده شده است که گونه‌های ناشناخته‌ این گروه دستکم چند برابر این رقم باشند. این در حالی است که تعداد کل مهره‌داران جهان (جمع همه گونه‌های شناخته‌شده ماهی‌ها، دوزیستان، خزندگان، پرندگان و پستانداران) کمتر از ۷۰ هزار گونه است! 

بالپولکداران در مجموع بیش از ۳ درصد از کل حیات روی کره زمین را تشکیل می‌دهند و از نظر تعداد، دومین راسته بزرگ حشرات (بعد از سوسک‌های قاب‌بال) محسوب می‌شوند. به‌جز چند استثنا، تقریبا لارو تمام بالپولکداران از گونه‌های گیاهی تغدیه می‌کنند و از این نظر، بالپولکداران بزرگترین گروه جانوران گیاه‌خوار به حساب می‌آیند. این موضوع اهمیت بالای این گروه از حشرات را در حوزه‌ محیط‌زیست و کشاورزی پررنگ می‌کند. 

هر ساله طغیان گونه‌های متعدد بالپولکدار در مناطق مختلف کشور، لزوم شناسایی دقیق و پایش تنوع زیستی این گروه از حشرات را افزایش می‌دهند. علاوه‌ بر آن، شناخت گونه‌های نادر و بومی در کشور، گام اصلی‌ در برنامه‌ریزی‌های حفاظتی به حساب می‌آید. عدم وجود فهرست دقیق و به‌روز از این گروه از حشرات، همانند بسیاری از گروه‌های بی‌مهره دیگر، در ایران سبب شده است تا بیشتر برنامه‌های حفاظت از زیستگاه‌ها و یا پروژه‌های کنترل آفات در مزارع کشاورزی یا محیط‌های طبیعی از موفقیت فاصله داشته باشند. 

بر اساس فهرست جدیدی که توسط رجایی و همکاران در فصل هفتم این دانشنامه منتشر شده است، بعد از ارزیابی و بررسی بیش از ۶ هزار نام بالپولکدار منتشر شده برای ایران، تعداد گونه‌های بالپولکدار در ایران ۴ هزار و ۸۱۲ گونه‌ ذکر شده که از این تعداد ۸۹۲ گونه اندمیک (بوم‌زاد) هستند و تنها در ایران یافت می‌شوند. 

در این فهرست، ضمن طبقه‌بندی همه گونه‌ها در سطوح رده‌بندی و بر اساس جدیدترین نتایج داده‌های تبارشناختی (فیلوژنتیکی)، اطلاعات مربوط به پراکنش جغرافیایی هر گونه در سطح استانی ذکر شده است. همچنین سه خانواده و ۱۸۲ گونه‌ از بالپولکداران برای نخستین بار از ایران گزارش شده‌اند. به‌علاوه چهار گونه و یک زیرگونه جدید برای علم، تعداد قابل توجهی تغییرات تاکسونومیک و رده‌بندی) و نیز تصحیحات علمی و نگارشی بر مطالعات و مقالات قبلی در این مجموعه منتشر شده است.

بر مبنای تحلیل آماری این فهرست، نویسندگان این دانشنامه تخمین زده‌اند که تاکنون تنها در حدود ۵۰ درصد از گونه‌های بالپولکدار ایران شناسایی و فهرست شده‌اند و تعداد کل گونه‌های بالپولکدار کشور احتمالا به چیزی نزدیک به ۱۰ هزار گونه می‌رسد. این یافته، اهمیت تسریع در مطالعات پایش زیستگاه‌ها، برای شناسایی هر چه بیشتر این گروه از حشرات را افزایش می‌دهد. 

این دانشنامه با حمایت مالی موزه تاریخ طبیعی اشتوتگارت آلمان و در مجله تخصصی (Integrative Systematics) و به زبان انگلیسی، به‌صورت نسخه کاغذی (برای فروش) و نیز نسخه الکترونیک (رایگان) منتشر شده است. 

لینک دانلود کل مجموعه:

 https://bioone.org/journals/integrative-systematics-stuttgart-contributions-to-natural-history/issues/2022 

لینک دانلود تصاویر گونه‌های مختلف بالپولکدار در ایران: 

https://www.dropbox.com/sh/ajamkxmgrzed842/AADl39ihZ1l6k8SvDi-tJ5bna?dl=0

بی‌مهرگان؛ گروهی مهم ولی ناشناخته در ایران 

حسین رجایی، ویراستار ارشد دانشنامه «بالپولکداران ایران»، درباره اهمیت انتشار چنین مجموعه‌ای گفت: وقتی فعالان و برنامه‌ریزان حوزه حفاظت در ایران، از تنوع‌زیستی صحبت می‌کنند، فقط جانوران مهره‌دار و در نهایت برخی گونه‌های گیاهی را مورد توجه قرار می‌دهند و این در بهترین حالت یعنی چیزی در حدود کمتر از ۵ درصد تنوع‌زیستی کشور! درحالی‌که بیش از ۷۰ درصد تنوع زیستی کره زمین (و طبعا ایران) را بی‌مهرگان و به ویژه حشرات تشکیل می‌دهند. از آنجا که بی‌مهرگان در پایین‌ترین لایه‌های هرم غذایی قرار دارند، حیات بسیاری از جانوران دیگر به آنها وابسته‌اند و آسیب به این گروه‌های بی‌مهره، خطر فروپاشی شبکه‌های غذایی را در پی دارد. به همین دلیل عدم توجه به شناخت تنوع‌زیستی بی‌مهرگان و عدم توجه به کاهش جمعیت آنها تأثیراتی عمیق بر اکوسیستم‌ها خواهد گذاشت. 

وی افزود: در کشور ما علم حشره‌شناسی به‌طور سنتی با رشته کشاورزی گره‌خورده و بیشتر گروه‌های حشرات تنها وقتی مورد توجه و مطالعه قرار می‌گیرند که آفات کشاورزی محسوب‌‌شده و خسارت بزنند و اساسا برنامه‌های حفاظتی جدی برای حشرات در جریان نیست. در صورتی که حشرات عناصر بنیادین برای سایر بخش‌های تنوع زیستی هستند و تأثیرشان بر بقای گیاهان (مثلا با گرده افشانی) و بر سایر جانوران (به‌عنوان غذا) غیرقابل انکار است. 

اوله کارشولت، ویراستار دوم این دانشنامه نیز درباره اهمیت فهرست‌‌ کردن گونه‌های زنده توضیح داد: امروزه یکی از نمادهای مهم توسعه‌یافتگی، داشتن فهرست دقیق و به‌روز موجودات زنده در هر کشوری است. فهرست‌ به روز گونه‌ها، بنیادینترین و غیرقابل اجتناب‌ترین ابزار‌ برای تحقیقات تنوع زیستی، مدیریت زیستگاه‌ها، حفاظت و نیز مدیریت موفق آفات محسوب می‌شود. نداشتن چنین فهرست‌هایی، سبب می‌شود تا هر گونه برنامه‌ریزی حفاظتی و مدیریتی از همان ابتدا با بن‌بست مواجه شود و منابع مالی و انسانی هدر بروند و شکست پروژه‌ها حتمی شود. 

او در ادامه گفت: چنین داده‌های قابل اعتماد و منظمی برای بسیاری از گروه‌های جانوران بی‌مهره و نیز بالپولکداران ایران موجود نیست. تمام فهرست‌های منتشر شده قبلی در مورد بالپولکداران ایران، یا محدوده جغرافیایی کم و یا گروه‌های تاکسونومیک اندکی را پوشش داده‌اند و متاسفانه بیشترشان مملو از خطاها و اطلاعات درهم هستند. 

رضا ظهیری، پروانه‌شناس ساکن کانادا و یکی از پژوهشگران کلیدی در این پژوهش نیز گفت: اکنون با انتشار این دانشنامه، تصویر بسیار دقیقی از پیشرفت این حوزه علمی در ایران داریم و همین، مسیر را برای قدم‌های بعدی در زمینه تحقیقات پروانه‌شناسی ایران هموار ‌کرده است. در عین حال می‌دانیم که هنوز کارهای زیادی برای انجام داریم. پروانه‌های بسیاری از نقاط کشور هنوز یا مطالعه نشده‌اند و یا بسیار ناقص نمونه‌برداری و مطالعه شده‌اند. ما هنوز حتی یک وبسایت که اطلاعات گونه‌های پروانه‌های ایران را در خود گردآوری کند هم نداریم. همچنین بین کلکسیون‌های مرجع ما در ایران با استانداردهای جهانی فاصله زیادی وجود دارد. 

وی افزود: این دانشنامه می‌تواند زمینه‌ای برای تحقیقات عمیق‌تر در حوزه‌هایی نظیر تکامل، پیدایش، گسترش و پراکنش گونه‌های بالپولکدار ایران را فراهم کند. 

همچنین مهدی اسفندیاری، دانشیار دانشگاه شهید چمران اهواز و از نویسندگان این دانشنامه اظهار داشت: منابع علمی، گزارش‌ها و نیز نمونه‌های مرتبط با بالپولکداران ایران بسیار قدیمی‌اند و دسترسی محققان ساکن ایران به بسیاری از این منابع دشوار است و این موضوع، مطالعات علمی را با چالش مواجه کرده ‌است. این دانشنامه جامع، مشکلات پژوهشگران داخلی را مرتفع می‌کند و سرعت و دقت انتشار مطالب علمی ما را در این زمینه بالا می‌برد. جمع‌بندی دقیق اطلاعات پراکنده موجود در خصوص بالپولکداران ایران، دورنمای روشنی از مسیر تحقیقات در این زمینه به دست می‌دهد. 

برنامه‌ریزی دقیق برای انجام پروژه‌ طولانی‌مدت تهیه دانشنامه‌ بالپولکداران 

حسین رجایی، ویراستار ارشد دانشنامه «بالپولکداران ایران» هم‌‌اکنون در کنار وظایف کاری‌اش، هم‌‌اکنون در دو انجمن علمی در اروپا نقش‌های کلیدی برعهده دارد. او عهده‌دار ریاست انجمن حشره‌شناسی اشتوتگارت، قدیمی‌ترین انجمن حشره‌شناسی کشور آلمان، است. همچنین رجایی از حدود هشت سال پیش، عضو هیأت مدیره انجمن پروانه‌شناسان اروپاست. 

رجایی درباره پیشینه پروژه تهیه دانشنامه «بالپولکداران ایران» گفت: شروع این پروژه به ۱۵ سال پیش بر‌می‌گردد. زمانی که برای استخراج آمار مربوط به گونه‌های شناخته‌شده راسته بالپولکداران ایران متوجه شدم هیچ منبع قابل اعتمادی در این زمینه موجود نیست. کم‌کم شروع به گردآوری داده‌های منتشر شده در کُتُب‌، مقالات و گزارش‌های مربوط به بالپولکداران ایران در یک بانک اطلاعات کردم. گام بعدی این بود که این داده‌ها، که در نهایت به بیش از ۶۱ هزار رکورد رسید را مورد ارزیابی قرار دهیم. همچنین لازم بود نام‌های تغییریافته را به‌روز کنیم، رکوردهای غلط را مشخص کنیم، داده‌های پراکنش را استخراج و رده‌بندی گونه‌ها را مطابق آخرین یافته‌های علمی به‌روز کنیم. این کار تنها با کمک جمع بزرگی از متخصصان پروانه‌شناس ممکن بود و به این دلیل، من به طرحی برای جلب مشارکت و همکاری نیاز داشتم. 

ویراستار ارشد دانشنامه «بالپولکداران ایران» ادامه داد: بیشتر پژوهشگران از قبول چنین مسئولیت‌های فوق‌برنامه‌، وقت‌گیر و اجرایی در انجمن‌های علمی گریزانند. ولی برای من ماجرا فرق داشت. وقتی حدود ده سال پیش عضویت در هیات مدیره انجمن پروانه‌شناسان اروپا به من پیشنهاد شد، به این دلیل از آن استقبال کردم که این مسئولیت را قطعه مهمی در پازل پروژه دانشنامه بالپولکداران ایران می‌دیدم. آن زمان من می‌دانستم به همکاری تعداد زیادی متخصص پروانه‌شناس برای این پروژه نیاز دارم. ولی از طرفی جلب همکاری در چنین سطح و عمقی اصلا کار آسانی نیست. لذا عضویت در هیأت مدیره این انجمن، به‌عنوان مسئول رسیدگی به امور اعضاء، برای من که آن زمان تازه دکترایم را گرفته بودم و بیشتر پژوهشگران خارجی حتی نام فامیلم را هم به سختی تلفظ می‌کردند، موقعیتی استثنایی بود. چنین پُستی سبب شد که خیلی زود روابط علمی‌ام را گسترش دهم و وقتی چهار سال پیش دعوت از متخصصان برای پیوستن به این پروژه را شروع کردم، تقریباً همه پژوهشگران دعوت شده به این دعوت پاسخ مثبت دادند. 

این پژوهشگران علاوه بر بررسی تک‌تک رکوردهای بانک‌ داده‌های گردآوری‌شده مذکور، نمونه‌های بیش از ۵۰ کلکسیون بالپولکداران را در نقاط مختلف جهان مطالعه کردند و داده‌های منتشرنشده آن کلکسیون‌ها را نیز وارد این فهرست کرده‌اند. در بین این محققان نام تعدادی از پروانه‌شناسان خوشنام ایرانی همچون مهدی اسفندیاری، اصغر شیروانی، رضا ظهیری، محمدمهدی ربیعه، علیرضا نادری، وازریک نظری و پیام زهزاد نیز به چشم می‌خورد. 

رجایی همچنین تاکید کرد: این دانشنامه و فهرست منتشر شده در آن، یکی از دغدغه‌ها و آرزوهای علمی من و دوستانم برای ایران بوده است. ولی حاصل کار خیلی فراتر از چیزی شده که ما آرزویش را داشتیم و از این بابت عمیقا خوشحالم. 

وی افزود: با دوستان جانورشناس و به ویژه حشره‌شناس زیادی در ایران و خارج از ایران درمورد این پروژه صحبت کرده‌ام. با این امید که این پروژه به الگویی برای تولید محتوای علمی و دانشنامه‌های مشابه برای سایر گروه‌های بی‌مهرگان ایران تبدیل شود. در سیزده سال گذشته انبوهی از تجربه‌ها، اشتباهات و دوباره‌کاری‌ها در این پروژه رخ داده است که با کمال میل مایلم آن تجارب را در اختیار دیگران قرار دهم و از این طریق به پیشرفت سریعتر پروژه های مشابه توسط دیگران کمک کنم. 

نیاز به افزایش نقاط داغ تنوع زیستی و توجه به الگوی پراکنش بالپولکداران  

نویسندگان در فصلی از این دانشنامه با بررسی‌های آماری، کوشیده‌اند تا تصویری روشن از دانسته‌ها و نیز نادانسته‌های ما درمورد الگوی پراکنش بالپولکداران ایران به دست دهند. این فصل مملو از نقشه‌‌ها، نمودارها و جدول‌های جالب است که دیدگاه ما را به تنوع زیستی بالپولکداران در ایران به‌کلی دگرگون می‌کند. همچنین این نمودارها نشان می‌دهند که دستکم بر اساس داده‌های بالپولکداران، مناطق متعددی در ایران باید به عنوان «نقاط داغ تنوع زیستی» مورد حفاظت قرار گیرند. 

رجایی در این باره گفت: مطالعات ما نشان می‌دهد که نقشه مناطق حفاظت‌شده در ایران دستکم با نقشه تنوع‌زیستی بالپولکداران تطابق ندارد. مناطق حفاظت شده متعددی هستند که دستکم بر اساس داده‌های بالپولکداران اصلا نیازی به حفاظت ندارند و بالعکس نقاطی در کشور هستند که نیاز فوری به برنامه‌های حفاظتی دارند. این برنامه‌ها باید شروع شوند، قبل از آن‌که تعداد زیادی گونه بومی کشورمان را برای همیشه از دست بدهیم. 

علیرضا نادری، یکی دیگر از نویسندگان دانشنامه «بالپولکداران ایران» در این رابطه اظهار داشت: بدون شناخت گونه‌ها، حفاظت از آنها ممکن نیست. مطالعات پروانه‌شناسی در ایران بیش از ۲۰۰ سال قدمت دارد، ولی تاکنون کاتالوگی در این حد دقیق و جامع که تمام گونه‌های این راسته و الگوی پراکنش آنها را پوشش دهد منتشر نشده بود. این مجموعه علاوه بر این‌که کمک بزرگی برای طراحی مطالعات برای متخصصان محسوب می‌شود، داده‌های ارزشمندی را در اختیار مدیران سازمان‌های مختلف قرار می‌دهد تا در تصمیم‌گیری‌ها و اقدامات اجرایی و به ویژه حفاطتی از آنها استفاده کنند. 

اصغر شیروانی، دانشیار دانشگاه شهید باهنر کرمان و از دیگر نویسندگان این دانشنامه نیز گفت: بالپولکداران به تغییر اقلیم و مخاطرات زیست محیطی حساس هستند و جمعیت‌های آنها به سرعت به این تغییرات واکنش می دهند. اطلاعات بالپولکداران ایران از گذشته تا به امروز که در این دانشنامه گردآوری شده‌اند، از یک سو زیستگاه‌های حاوی تنوع‌زیستی غنی را مشخص می‌کنند که کمک مهمی برای سیاست‌گذاران عرصه حفاظت از محیط زیست است و از سوی دیگر، چشم‌انداز مطالعات تنوع زیستی را برای محققین روشن‌تر می‌کند. 

انتهای پیام/