به گزارش ایلنا، «عبدالحسین کلانتری» معاون وزیر علوم، تحقیقات و فناوری و دبیر جشنواره فارابی در نشست خبری اعلام فراخوان جشنواره چهاردهم با بیان اینکه اصلاحاتی در نوع فعالیت جشنواره فارابی اعمال شده است، گفت: ما امیدواریم با انجام تغییراتی در جشنواره شاهد اعتلای علوم انسانی در کشور و پویایی آن باشیم. در واقع جشنواره فارابی تجلی و عصاره فعالیتهای پژوهشگران و فرهیختگان حوزه علوم انسانی و محلی برای ارزیابی آثار ارزشمند علوم انسانی در طول یکسال است تا به این واسطه پایش دقیقی از وضعیت علوم انسانی در کشور انجام بگیرد.
وی اضافه کرد: جشنواره فارابی با ارزیابی آثار پژوهشگران حوزه علوم انسانی که خوش درخشیدهاند و کمک به گستره علوم انسانی کرده اند، آنها را مورد تشویق قرار میدهد. همچنین با پیگیریهای وزارت علوم، تحقیقات و فناوری اقدامات ساختاری انجام گرفته است و بخش ویژهای در حوزه علوم انسانی در وزارتخانه ایجاد شده است. در همین راستا مرکز علوم انسانی در وزارتخانه راه اندازی شده که بازنگری آیین نامه ارتقاء یکی از اقدامات این مرکز محسوب میشود.
کلانتری در ادامه گفت: اصحاب علوم انسانی در گذشته همواره گلایهمند بودند که ارزیابی فعالیتهای پژوهشگران بر اساس شاخصههای متناسب با فعالیتهای علوم انسانی نیست و حالا آیین نامه جدید با حضور اصحاب علوم انسانی در دستور بازنگری است تا در آینده شاهد تدوین آن باشیم. آیین نامه جدید انعطاف لازم را متناسب با اقتضائات علوم انسانی خواهد داشت و افقهای بهتری را تجربه خواهد کرد.
دبیر جشنواره فارابی با اشاره به اینکه آیین نامه سرآمدان توسط وزارت علوم تهیه شده است، گفت: در آیین نامه یا شیوه نامه «سرآمدان» در کشور سعی شد به صورت ویژه به علوم انسانی و ویژگیهای خاص آن توجه شود. اگر عرصه فعالیتهای فرهنگی را ذیل آن تعریف کنیم، در این آییننامه شاهد سرآمدان فرهنگی هستیم؛ یعنی اساتیدی که از سرآمدان فرهنگی هستند؛ آیین نامه سرآمدان به طور ویژه به اقتضائات علوم انسانی توجه دارد و در آیین نامه جدید یک سویه نگریهایی که در آیین نامه قبلی وجود داشت را شاهد نخواهیم بود.
کلانتری با اشاره به تغییراتی که در جشنواره سیزدهم و چهاردهم ایجاد شده است، گفت: ما به طور قطع نمیتوانیم به طور کامل قدردان تلاش پژوهشگران و محققان عرصه علوم انسانی باشیم اما به سهم خود در جشنواره سیزدهم و حالا در جشنواره چهاردهم ارزش ریالی برگزیدگان را افزایش دادهایم به طوریکه جایزهای که به برگزیدگان جشنواره تعلق میگیرد همانند برگزیدگان جشنواره خوارزمی است.
وی اضافه کرد: جشنواره درصدد است گشایشهایی را در جهت حمایت از برنامههای پژوهشی اساتید فرهیخته اعمال کند و تسهیلاتی در این خصوص ارائه نماید تا پژوهشگران در عرصههای مورد علاقه خود اقدام به تحقیق و بررسی کنند.
دبیر جشنواره فارابی با تاکید بر اینکه علوم انسانی باید در افق اعلاء به حل مسائل کشور کمک کند، گفت: بسیاری از موضوعات در کشور در حداقلیترین تفاسیر هم ارتباط به علوم انسانی پیدا میکنند و بخش عظیمی از این مسائل به رفتار کنشگران، سیاست گذاران، فرهنگ سازان و شهروندان بازمی گردد. علوم انسانی باید معطوف به مسائل کشور گام بردارد و مشکلات آنها را رفع کند؛ مسائلی مانند آنچه که امروز در کشور رخ داده است.
کلانتری با اشاره به اهمیت علوم انسانی در جامعه افزود: علوم انسانی امکان مدارا را در جامعه ایجاد کرده و تحمل را نهادینه میکند و فرهنگ مطالبهگری توسط جامعه از مسئولان را فراهم مینماید. ضمن اینکه تمهیدات لازم را در جهت کاهش شکاف میان دولت و ملت ایجاد میکند. علوم انسانی موجب ارتقای سرمایه اجتماعی و امید در جامعه میشود و باید دین خود را به جامعه ادا کند.
معاون وزیر علوم، تحقیقات و فناوری در پایان سخنانش با اظهار امیدواری از رفع مشکلات پژوهشگران حوزه علوم انسانی توسط جشنواره فارابی گفت: اگرچه علوم انسانی از جهاتی از بنیانهای غربی خود آسیب دیده است اما توانایی رفع مسائل کشور را دارد و ما امیدواریم جشنواره فارابی بتواند این مسیر را تسهیل کند.
طرح شاخص های اصلی در ارزیابی پژوهش های علوم انسانی
حجت الاسلام رضا غلامی رئیس موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی و رئیس دبیرخانه دائمی جشنواره فارابی در این نشست با اشاره به اهداف برگزاری جشنواره فارابی گفت: هدف اصلی جشنواره بینالمللی فارابی که بدون اغراق، یکی از معتبرترین جشنوارههای علمی در عرصه علوم انسانی و اسلامی محسوب میشود، اولا، شناسایی برترین نظریات و نوآوریهای علمی در علوم انسانی و اسلامی ثانیا، معرفی آنها به جامعه علمی جهت استفاده و الگوبرداری و ثالثا، تشویق و حمایت معنوی و مادی از صاحبنظران و نوآوران برجسته است. در این جهت، طبیعی است که جشنواره بینالمللی فارابی، ضمن توجه خاص به موضوع کیفیت گرایی، بر روی برخی شاخصهای علمی که میتواند یک نظریه برتر یا نوآوری علمی را از کارهای علمی معمولی متمایز کند، تاکید دارد.
وی با بیان اینکه یکی از شاخصهای مهم در ارزیابی پژوهشهای علوم انسانی، مسئله مندی محققین علوم انسانی و اسلامی است، گفت: ما کمتر دنبال تحقیقات موضوع محور هستیم. آنچه برای داوران پژوهشهای علوم انسانی و اسلامی حائز اهمیت است، قدرت محقق در مسئلهیابی و سپس، توانایی او برای شرح دقیق و عمیق مسئله یا گرهی علمیای است که محقق درصدد باز کردن آن است. در یک تحقیق کیفی، هر قدر مسئله یا گره علمی خردتر و جزئیتر باشد بهتر است. از طرف دیگر، در مسئله یابی، مهم انتخاب مسئلهای است که از بطن نیازهای مبتلابه کشور متولد شده باشد.
غلامی تصریح کرد: نیازهای مبتلابه فقط در تحقیقات کاربردی مطرح نیستند، بلکه در تحقیقات نظری هم میتوان با چند واسطه به نیازهای مبتلابه رسید.
غلامی اضافه کرد: شاخص بعدی، چارچوب نظری است. آن تحقیقی در علوم انسانی و اسلامی تحقیق واقعی است که از چارچوب نظری روشن و قویای برخوردار باشد. چارچوب نظری به مبانی و اصولی که از تحقیق حمایت میکند، شباهتهایی دارد اما لزوماً مساوی با مبانی نیست. چارچوب نظری تحقیق، آن اندیشه یا نظریه مادری است که تحقیق در مسیر آن شکل گرفته و در امتداد آن قابل توصیف است. به عبارت واضحتر، وقتی یک محقق وارد صورتبندی مسئله خود و سپس توصیف و تبیین مسئله میشود، این پرسش خودنمایی میکند که صورتبندی و شرح و تحلیل مسئله از چه نظریه مادری تبعیت میکند؟ خیلی از تحقیقات فاقد چارچوب نظری هستند و یا محقق نمیتواند چارچوب نظری منتخب خود را به درستی و به صورت متقن توضیح دهد.
وی با تاکید بر اینکه فرضیهمندی شاخص دیگری است که باید بر آن توجه ویژهای شود، گفت: این درست است که در نظر گرفتن فرضیه برای تحقیقات مروری و تتبعی، یا گونههایی از تحقیقات تفسیری (و نه همه آنها)، جایگاهی ندارد اما فرضیه جدای از حضور معنادار و سرنوشتساز در تحقیقات اثباتگرا میتواند در هر تحقیقی که پرسشهای مشخصی در آن مطرح باشد، به مثابه پاسخ یا پاسخهای محتمل به پرسشها در نظر گرفته شود. سپس، این پاسخهای محتمل، تک به تک مورد نقد روشمند قرار میگیرد تا نهایتا آن پاسخی که در برابر نقدها مقاومت بیشتری از خود نشان داد به عنوان پاسخ تحقیق انتخاب شود.
غلامی شاخص مهم دیگر در ارزیابی پژوهشهای علوم انسانی را روششناسی عنوان کرد و گفت: در فلسفه هر رشتهای که از آن به فلسفههای علم یا فلسفههای مضاف هم تعبیر میشود، بعضی از روششناسیها از جهت علمی موجه محسوب میشوند و محققین متناسب با پرسش اصلی و پرسشهای فرعی خودشان، روششناسی کارآمدی را از بین روششناسیهای موجه در رشته خود انتخاب میکنند. محقق باید بتواند توضیح دهد که روششناسی منتخب خود تا چه حد در جهت پاسخگویی موفق به پرسشهای اصلی و فرعی او کارایی دارد.
غلامی با بیان اینکه در اکثر تحقیقات علوم انسانی و اسلامی، در زمینه روششناسی ضعف وجود دارد، گفت: این ضعف امر کیفیت تحقیقات را کاهش داده است. در حقیقت، روش شناسی، تناسبی با تحقیق ندارد، یا روششناسی کارایی ندارد و یا روششناسی در رگهای تحقیق سریان پیدا نکرده و حتی تحقیق، از نوعی بیروشی رنج میبرد.
غلامی شاخص دیگر در ارزیابی پژوهشهای علوم انسانی را تبیین ادبیات علمی تحقیق عنوان کرد و گفت: ادبیات تحقیق یعنی اتمسفر علمی که تحقیق به آن تعلق دارد. محقق باید در تحقیق خود قادر باشد ادبیات علمی حوزه تحقیق را با همه سطوح و طبقاتی که در آن عینیت یافته، به دقت و با پرهیز از کلی گوییهای بیخاصیت تشریح کند.
رئیس موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی یادآور شد: در پیشینه و سابقه تحقیق، به دنبال پاسخ روشن محقق به یک سوال مهم هستیم و آن اینکه، اولا، تحقیق حاضر چه نسبتی با تحقیقات انجام شده در گستره تحقیق دارد و ثانیا، کدام نوآوری یا نوآوری ها، تحقیق حاضر را با تحقیقات قبلی متمایز میکند. آنهایی که مدعی نوآوری هستند باید ادعای خود را در خلال تشریح ادبیات علمی و پیشینه تحقیق مطرح کنند.
غلامی با بیان اینکه شاخص مهمی که کمتر از آن سخن به میانمی آید، آزادی محقق از تابوهای علمی است، گفت: محقق در مسیر نظریه پردازی، باید از هر آنچه او را از نگاه عقلانی و واقع بینانه دور میکند، یا هر آنچه به روش عقلی نقدپذیر نیست، فاصله بگیرد و تلاش کند تا خود را از تعصبات بیجا، هر قدر هم که در جامعه رواج داشته باشد، نجات دهد. علاوه بر این، یکی از مشکلاتی که بعضی از محققین با آن روبرو هستند، سیاستزدگی است. سیاستزدگی در تحقیق یعنی افتادن در فضاهای هیجانیِ سیاسی و تکیه دادن تحقیق به برداشتهای سیاسی ناشی از جانبداریها و دلدادگیهای سیاسی که اغلب با آنکه روکشی از واقعیت را دارند اما واقعی نیستند و محقق را توصیف و تبیین روشمند پدیدههای اجتماعی باز میدارد.
وی مستندات تحقیق را شاخص دیگری عنوان کرد که نوع آن را روششناسی تحقیق معین میکند و گفت: در کشور ما و در کارهای کتابخانه ای، خوشبختانه پر استنادی رواج پیدا کرده اما برخی از محققین توجه ندارند که در برابر استنادات تحقیق خود مسئول هستند و به صرف ارجاع مدعیات جزئی به منابع متنوع، مسئولیت آنها درباره روایی تحقیق و نیز هماهنگی و انسجام محتوایی تحقیق از بین نمیرود. برای ارزیابان پژوهشهای علوم انسانی این مهم است که منابع تحقیق چه نسبتی با چارچوب نظری و روش شناسی تحقیق دارد؟ آیا در تحقیق جنبه ویترینی دارد یا محقق در شبکه فکری خود به آنها وابسته است؟ اینها جدای از بحث متجانس بودن منابع، اعتبار منابع و دسته اول بودن آنها و همچنین دقت در ارجاع دهی است که در جای خود اهمیت زیادی دارد.
غلامی با تاکید بر اینکه جشنواره فارابی به دنبال شناسایی نظریات جدید است، گفت: نظریهپردازی با تبعات علمی و کارهای مروری و دایرة المعارفی نباید خلط شود. البته روشن است که تحقیقات مروری بسترهای لازم را برای نظریهپردازی مهیا میکنند، و در جای خود ارزشمندند، اما در آنها بنا نیست نظریه نویی ارائه شود.
وی در پایان اظهار امیدواری کرد با تلاشهایی که در کشور در جریان است، روز به روز شاهد کیفیتر شدن تحقیقات در علوم انسانی باشیم ضمن آنکه کیفیتر شدن، مطمئنا از جهتی مقدمه نوآوری و از جهت دربردارنده نوآوری محسوب میشود.
جایزه صلح و دوستی در دوره چهاردهم جشنواره فارابی اضافه شد
مهدی عباسزاده دبیر شورای علمی جشنواره در نشست خبری اعلام آغاز این رویداد علمی مهم در حوزه علوم انسانی با بیان اینکه جشنواره فارابی در دوره گذشته مسیر تحولی را پشت سر گذاشته است، افزود: ادوار گذشته جشنواره هم پربار و ارزشمند بودند اما در دو دوره اخیر تحولات چشمگیری رخ داده است که امیدواریم به مقوله اعتلای علوم انسانی کمک کند.
وی با اشاره به اینکه جشنواره فارابی به دو بخش داخلی و خارجی تقسیم میشود، گفت: بخش داخلی جشنواره چهاردهم در حوزه آثار و تحقیقات به پانزده گروه علمی تقسیم میشود که شامل گروههای «اخلاق، ادیان و عرفان»، «تاریخ، جغرافیا و باستانشناسی»، «حقوق»، «زبان، ادبیات و زبانشناسی»، «علوم اجتماعی و علوم ارتباطات»، «علوماقتصادی، مدیریت و علوم مالی»، «علوم تربیتی، روانشناسی و علوم ورزشی»، «علوم سیاسی، روابط بینالملل و مطالعات منطقهای»، «علوم قرآنی، تفسیر و حدیث»، «فقه و اصول»، «فلسفه، منطق و کلام»، «مطالعات نظری فناوری اطلاعات، اطلاعرسانی و کتابداری»، «مطالعات انقلاب اسلامی و امام خمینی (ره)»، «مطالعات هنر و زیباییشناسی» و «مطالعات میانرشتهای» میگردد.
عباس زاده با بیان اینکه آثار مورد پذیرش جشنواره همچون ادوار گذشته، در چهار قالب اصلی قرار دارد، افزود: «کتاب پژوهشی» (واجد ویژگیهای یک پژوهش به معنای دقیق کلمه)، «گزارش اختتامیافته پژوهش» (طرح پژوهشی)، «رساله دکتری/سطح چهار حوزه» و «پایاننامه کارشناسی ارشد/سطح سه حوزه» شامل این چهار قالب اصلی میشوند.
عباس زاده اضافه کرد: با تصویب شورای سیاستگذاری جشنواره در دوره چهاردهم و با موافقت وزیر علوم، تحقیقات و فناوری، پایاننامه کارشناسی ارشد/سطح سه حوزه مشروط به احراز شاخصهای خاصی از قبیل چاپ پایاننامه به صورت کتاب، استخراج حداقل یک مقاله پژوهشی از آن و یا موارد دیگر مورد پذیرش خواهد بود. علاوه بر این با تصویب شورای سیاستگذاری در راستای تقویت علم دینی، پذیرش قالب «مقاله پژوهشی در موضوع علوم انسانی اسلامی» که در مجلات علمی مورد تأیید وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و حوزههای علمیه منتشرشده نیز افزوده شده است.
وی با اشاره به بخش ویژه جشنواره فارابی، افزود: جایزه شخصیت «پیشتاز» علوم انسانی و اسلامی که شامل اساتید و پژوهشگرانی است که فوت کرده اند، شخصیت «پیشگام» علوم انسانی و اسلامی که شامل اساتید در قید حیات هستند، نظریهپرداز برجسته، مترجم برتر از زبانهای خارجی به فارسی، انجمن علمی برتر دانشگاهی/حوزوی، و نشریه علمی برتر دانشگاهی/حوزوی اعطا خواهد شد.
عباس زاده در ادامه گفت: با تصویب شورای سیاستگذاری جشنواره در دوره چهاردهم و در راستای تقویت حضور ایران در عرصه بینالملل، بخش مترجم معکوس برتر از آثار پژوهشی از فارسی به زبانهای خارجی نیز افزوده شد. همچنین در راستای مشارکت حوزههای علمیه، موضوع انجمن علمی برتر حوزوی و نشریه علمی برتر حوزوی هم اضافه گردید. همچنین در کنار انجمن علمی برتر، قطب علمی برتر را نیز به این دوره جشنواره افزوده ایم.
وی با اشاره به بازه زمانی ثبت و انتخاب آثار در سامانه جشنواره فارابی گفت: آثاری که از ابتدای سال ۱۳۹۸ تا پایان اسفند ۱۴۰۰ یعنی بازه سهساله منتهی به سال وقوع جشنواره که منتشر و یا پایان یافتهاند، میتوانند در این دوره از جشنواره شرکت کنند. زمان دریافت آثار دوره چهاردهم، از ۲۷ شهریور تا ۱۰ آبان سال ۱۴۰۱ تعیین شده است. ثبت آثار در سامانه جشنواره فارابی به نشانی www. farabiaward. ir و در دو قالب حقیقی (اشخاص) و حقوقی (مؤسسات و ناشران) انجام میشود.
وی در تشریح بخش بینالملل جشنواره چهاردهم بیان کرد: سوابق و آثار محققان خارجی که دارای تابعیت غیرایرانی هستند در سه قلمرو «ایرانشناسی»، «اسلامشناسی» و «علم دینی» دریافت میشوند. در این بخش، دو قالب «شخصیت پیشرو» و «تحقیق برتر» هم خواهیم داشت. شخصیت پیشرو خارجی را در ادوار گذشته جشنواره هم گنجانده بودیم، اما تحقیق برتر خارجی واجد شرایط خاص، برای اولین بار در فرآیند جشنواره قرار میگیرد.
عباس زاده درباره واجد شرایط بودن شخصیت پیشرو خارجی برای حضور در جشنواره گفت: داشتن آثار علمی و مرجع، داشتن نوآوری درخور یا نظریهپردازی اثربخش، داشتن سابقه مؤثر در بسط و گسترش آموزش عالی، داشتن سابقه مؤثر در زمینه شاگردپروری و تأثیرگذاری علمی و عملی در مجامع بینالمللی.
دبیر شورای علمی جشنواره در ادامه درباره الزامات تحقیق برتر خارجی برای شرکت در جشنواره فارابی گفت: داشتن مسئله و چارچوب نظری مشخص، روشمندی و بینارشتهای بودن، داشتن رویکرد نقادی دیدگاهها و مکاتب مختلف در حوزه موضوعی، داشتن نوآوری درخور و داشتن الگو، نظریه اثربخش و نظام منسجم (در تحقیقات بنیادی) یا راهکار عملی و اجرایی ناظر به مشکلات موجود در تحقیقات کاربردی از شرایط پذیرش تحقیقات خارجی است.
عباس زاده با اشاره به اضافه شدن جایزه صلح و دوستی در دوره چهاردهم جشنواره فارابی گفت: در این دوره بنا به پیشنهاد برخی دستگاههای بین المللی و نظر مساعدت وزارت عتف، جایزه صلح و دوستی را به چهاردهمین دوره جشنواره اضافه کردیم. این جایزه در قالب چهار محور استقرار صلح جهانی و جنگ ستیزی، گفتگوی فرهنگها و تمدن ها، گفتگوی ادیان و تقریب بین مذاهب اسلامی درنظر گرفته شده است. البته در محورهای فوق باید کار پژوهشی عمیق انجام شده باشد و کارهای ترویجی، سیاسی، دیپلماتیک و… موضوع جشنواره نیست.
عباس زاده اضافه کرد: تحقیقات خارجی که در بازه زمانی از مارس ۲۰۱۹ تا پایان مارس ۲۰۲۲ یعنی بازه سهساله منتهی به سال وقوع جشنواره چاپ شده باشند، مورد پذیرش خواهند بود.
وی در ادامه با اشاره به بخش دیگری از مصوبات جدید شورای سیاستگذاری جشنواره فارابی گفت: تاکنون که سیزده دوره از جشنواره برگزار شده است، رویه دبیرخانه جشنواره این بوده که نویسندگان و ناشران آثار داخلی به سامانه جشنواره رجوع نمایند و آثار خود را در آن ثبت کنند. این رویه باعث میشود تا استادان و پژوهشگران نخبه یا چهره که معمولاً چندان فرصت یا حوصله ورود به سامانه یا حتی شرکتدادن آثار خود در جشنوارهها را ندارند، عملاً در ادوار قبلی جشنواره غایب باشند و جشنواره از دریافت بخشی از آثار برتر کشور محروم شود. در راستای رفع این دغدغه و با تصویب شورای سیاستگذاری جشنواره در دوره چهاردهم، دبیرخانه به تنظیم و پیشنهاد راهکارها و تمهیداتی مبادرت نموده تا بهگونهای فعال، آثار ارزشمند را شناسایی، ثبت و در فرآیند داوری گروههای علمی جشنواره وارد کند.
عباس زاده تصریح کرد: همچنین در راستای کمک به پیشرفت علوم انسانی و اجتماعی در کشور و ایجاد انگیزه به منظور تولید علوم انسانی اسلامی- بومی، تأثیرگذاری هرچه بیشتر در فضای علمی و دانشگاهی کشور، ارتقای تراز علمی جشنواره در سطح بینالملل، بهرهگیری هرچه بیشتر از ظرفیت و توان علمی و مدیریتی- اجرایی دبیرخانه جشنواره و موضوع اعتلای جشنواره فارابی در دستور کار قرار گرفته و برنامههایی هم پیشبینی شده است.
وی در پایان سخنانش با تاکید بر اینکه ما به دنبال ارتقا و اعتلای جشنواره فارابی هستیم، گفت: از مهمترین برنامههای دبیرخانه جشنواره، شکلگیری یک شبکه نخبگانی از دانشمندان و پژوهشگران عرصه علوم انسانی و اسلامی در آینده نزدیک است که امیدواریم این موضوع محقق شود.
انتهای پیام/