مدیر پایگاه جهانی قنات گوهرریز جوپار هشدار داد: تنها راه گذر ایران از بحرانهای آبی و زیستمحیطی، بازگشت به نظام قنات و توجه به این میراث کهن ملی است.
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اعتماد نو، مدیر پایگاه جهانی قنات ایرانی گوهرریز جوپار کرمان با انتقاد از نگاه نادرست به نظام قنات، تأکید کرد در حالی که نزدیک به یک میلیون حلقه چاه در ایران حفر شده است، قناتها—با وجود شمار اندک، هزینههای پایینتر و فشار کمتر بر منابع زیرزمینی—تنها راه واقعی نجات کشور از بحرانهای آبی و زیستمحیطی هستند.
وی گفت قناتها قرنها با دانش بومی، بدون ایجاد بحران، حیات را در ایران جاری کردهاند.
امروز بخش زیادی از کشور زیر سایه کمآبی و خشکسالی قرار گرفته اما قناتها همچنان محور تأمین آب در بسیاری مناطق هستند.
با این حال، بیتوجهی، تخریب بافتهای تاریخی، ساختوساز بیرویه و ضعف مدیریت آب زنگ هشدار تخریب این نظام کهن را بهصدا درآورده است.
درحالیکه ایران ۱۱ قناتش را به ثبت میراث جهانی یونسکو رسانده و متعهد به حفظ آنهاست، خطر فراموشی و تخریب قناتها جدی است.
امین ماهانی، مدیر پایگاه جهانی قنات گوهرریز، با تشریح تاریخ، ساختار اجتماعی و مهندسی نظام قنات گفت: نه کمبود آب، بلکه ضعف مدیریت و بیاعتنایی به میراث ملی ریشه بحران است.
او افزود قنات۶۰۰ ساله گوهرریز نشان میدهد که تا زمانی که ذینفعان دل به احیا و نگهداری آن ببندند، این سامانه پایدار و کارآمد میماند.
وی تأکید کرد میانگین کل آبدهی قنات در ۳۰ سال اخیر بین ۲۴۰ تا ۶۰ لیتر بر ثانیه بوده و امروز هم با آبدهی ۹۵ لیتر بر ثانیه فعال است.
ماهانی با اشاره به لزوم نگاه اجتماعی به قناتها، گفت تأمین و لایروبی، عمدتاً توسط خود ذینفعان و با نظارت شورای قنات انجام میشود.
در شرایط ویژه، مانند بروز سیلاب و زلزله، اقدامات فوقالعاده اجرایی میگردد و در وضعیت عادی تقریباً هر ۱.۵ سال یکبار لایروبی صورت میگیرد.
او افزود نگهداری و مرمت قناتها بهعهده جهاد کشاورزی و با مشارکت ذینفعان است و مرمت سالانه پایاب نیز برای قناتهای ثبت میراث جهانی از جمله گوهرریز انجام میشود.
اعتبارات از سوی وزارت میراث فرهنگی، شهرستان و استان تأمین و بخشی نیز ملی اختصاص داده میشود و همین حمایت به مرمت معماری و مسیرهای پیرامون قنات و باغهای باستانی کمک میکند.
با اینحال، ماهانی گفت کمبود شدید اعتبارات، سرعت مرمت را کاهش داده و اگر بودجه کافی (مثلاً ۱۰ میلیارد تومان) تأمین شود، روند حفاظت چشمگیر خواهد شد.
به گفته او، قنات فقط یک مسیر آبرسانی نیست؛ یک اکوسیستم فرهنگی و اجتماعی و بخشی از هویت تاریخی کشور است.
در قناتها هر بخش سازهای، از مادرچاه تا مقسومهای آبیاری، طی قرنها بافت پیرامون خود را شکل داده و باغات، محلات و ابنیه تاریخی پیرامون این مسیر بنا شده است.
ماهانی با اشاره به آیینهای اجتماعی مرتبط با قناتها همچون «آبآش»، بر اهمیت توجه به مردمنگاری، تاریخ شفاهی و پژوهش بومی در کنار حفاظت فیزیکی قنات تأکید کرد.
وی با انتقاد از کاهش کارایی نظام مدیریت آب کشور، گفت تمامی مناطق مرکزی ایران اعم از یزد، کرمان، اصفهان و سیستان چارهای جز بازگشت و احیای قنوات ندارند؛ زیرا ما معضل آب نداریم، مشکل مدیریت و سیاستگذاری داریم.
او اضافه کرد قنات تنها سامانه پایدار و امتحانپسداده است که از دوران ساسانی و حتی قدیمیتر تا امروز دوام داشته و جایگزینی هم برای مدیریت آن وجود ندارد.
مدیر قنات گوهرریز با شرح ساختار مدیریتی قنات، از ترکیب هیأتمدیره، مقنی، میراب و سرپرست کارگران (زیم)، به کارکرد تشکیلاتی و اجتماعی قناتها و انطباق آن با مدلهای تعاونی مدرن اشاره کرد.
وی قناتها را تنها نظام موفق مدیریت آب در ایران دانست و سهضلعی جمعیت، منابع و زیستبوم را عامل تداوم یا فروپاشی تعادل محیطزیست کشور خواند و هشدار داد رشد جمعیت، توسعه کشاورزی و رشد شهرنشینی بدون توجه به ظرفیت طبیعی، آستانه تابآوری مناطق را تخریب و کویرزایی را گسترش خواهد داد.
ماهانی خاطرنشان کرد هزینه احیای یک قنات چند کیلومتری بسیار کمتر از نگهداری سالانه چاههای عمیق برقی است و تأکید کرد سیاستهای کلان باید متکی بر احیای الگوهای بومی و نه راهکارهای پرهزینه و ناپایدار باشد.
او با یادآوری اینکه ساختار سنتی زندگی و تابآوری از بین رفته و بسیاری از باغات باستانی و موقوفات ششصد تا هزار و هشتصد ساله در حال تخریب است، هشدار داد سیاستهای جمعیتی و پروژههای اشتغال کوتاهمدت، اگر با ظرفیت اکولوژیک هماهنگ نباشد، منجر به بیابانزایی و نابودی میراث میشود.
ماهانی در پایان با ابراز نگرانی از نابودی آموزش و پرورش و میراث فرهنگی، تأکید کرد بیتوجهی به این دو حوزه آخرین سنگرهای تابآوری کشور را فروخواهد ریخت.
