با وجود بارها وعده حکومت سرپرستی افغانستان برای تأمین حقآبه رودخانه هیرمند، شرق ایران هنوز در سیطره طوفانهای گرد و خاک است؛ کارشناسان میگویند اجرای دقیق معاهده ۱۳۵۱ و نظارت بر رهاسازی آب تنها راه نجات هامون است.
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اعتماد نو، حقآبه رودخانه هیرمند همچنان گره اصلی بحران زیستمحیطی شرق کشور است. تالاب بینالمللی هامون که مهمترین منبع زیستبوم و اقتصاد محلی سیستان به شمار میرود، سالهاست به دلیل کاهش ورودی آب، از حیات طبیعی خود فاصله گرفته و در نتیجه، کانونهای گرد و خاک منطقه فعالتر شدهاند.
بر اساس معاهده اسفندماه ۱۳۵۱ میان ایران و افغانستان، سالانه باید ۸۲۰ میلیون مترمکعب آب رودخانه هیرمند به ایران اختصاص یابد. اما در سال آبی گذشته تنها ۱۹۰ میلیون مترمکعب آب رهاسازی شده و این فاصله چشمگیر میان تعهد و عمل، وضعیت محیطزیست، کشاورزی و سلامت ساکنان سیستان و بلوچستان را بحرانی کرده است.
«شینا انصاری» ـ رییس سازمان حفاظت محیط زیست ـ با اشاره به سفر اخیر هیأت ایرانی به کابل اظهار کرد: «در جریان مذاکرات اخیر، مقامات افغانستان قول مساعد برای تأمین حقآبه دادند.» او تأکید کرد پیگیری دیپلماتیک این موضوع بر عهده وزارت امور خارجه است و افزود: «حقآبه هامون از اولویتهای سیاست خارجی کشور است، اما تأمین آب تنها بخشی از راهحل است؛ خشکسالی و کاهش بارشها وسعت مناطق مولد گرد و غبار را گسترش داده است.»
بحران گرد و غبار و رکوردهای آلاینده
به گفته «محمود خسروی»، دبیر علمی همایش ملی طوفانهای گرد و غبار، استان سیستان و بلوچستان با بیش از ۲۲۰ روز گرد و غباری در سال یکی از بحرانیترین نقاط جهان است. او اعلام کرده بود میزان ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون در برخی روزها ۳۰ برابر حد مجاز میشود و «بخش عمده این ریزگردها از کف خشکیده تالاب هامون برمیخیزند».
در گذشته تالاب هامون متشکل از سه بخش «هامون صابری»، «هامون پوزک» و «هامون هیرمند» بود که در سالهای پرآبی به هم متصل شده و نقشی اساسی در تعدیل اقلیم منطقه داشتند. اکنون اما این پهنههای خاکی و ترکخورده به کانونهای خشکی و فرسایش باد تبدیل شدهاند و گونههای گیاهی بومی نیز بر اثر چرای بیرویه و کمبود رطوبت رو به نابودیاند.
مطالبه مجلس و دستگاه دیپلماسی
«فرهاد شهرکی»، نماینده زابل در مجلس، در صحن علنی اردیبهشتماه گفته بود: «با توجه به پرشدن سد کجکی و سرریز آن، تأمین حقآبه نه درخواست بلکه تکلیف قانونی است.» در همین راستا، «کاظم غریبآبادی»، معاون حقوقی وزارت امور خارجه، نیز تأکید کرده است که اجرای کامل معاهده ۱۳۵۱ و تعیین رژیم حقوقی دقیق برای آبهای مرزی از جمله در دستور کار نشست آتی کمیساران آب دو کشور قرار دارد.
کارشناسانی چون «حجت میانآبادی» ـ پژوهشگر دیپلماسی آب ـ معتقدند بیتوجهی به حقآبه هامون تنها یک بحران زیستمحیطی نیست بلکه به تهدیدی امنیتی و انسانی تبدیل شده است. او هشدار داده: «هامون در گذشته مانند سامانه طبیعی سرمایش منطقه عمل میکرد، اما امروز گرد و غبار حاصل از خشکی تالاب سبب شده زابل بارها آلودهترین شهر دنیا شود.»
کلام و عمل در دو سوی مرز
در حالیکه مقامات افغانستان بارها «قول مساعد» برای رهاسازی حقآبه دادهاند، تداوم کاهش ورودی آب نشان میدهد هنوز شکاف میان تعهد سیاسی و اقدام عملی پابرجاست.
کارشناسان تأکید دارند تا زمانی که سازوکارهای نظارتی و جلسات منظم کمیساران آب در چارچوب معاهده فعال نشود، نهتنها آبِ هامون، که هوای سیستان نیز همچنان گروگان بیاعتمادی باقی خواهد ماند.
